Ağır işte çalışanlar, yaşlılar ve hasta bakanlar oruç tutmalı mı?

Din İşleri Yüksek Kurulu, Ramazan orucunu erteleme ya da yerine fidye verme ruhsatını belli mazeretlere bağlar [K56]. Bu sayfa, bu mazeretlerden ağır işte çalışmayı ve yaşlılığı, ayrıca hasta bakan kişilerin durumunu ele alır. Hastalık için hastalıkta oruç, hamilelik ve emzirme için âdet, lohusalık ve hamilelikte oruç sayfalarına bakabilirsiniz.

Ağır işte çalışanlar

Kurul’a göre zor ve ağır bir işte çalışan kişi, oruç tutması hâlinde sağlığının zarar görmesinden korkuyorsa orucunu tutmayabilir [K56]. Bu kişi tutamadığı oruçları izin günlerinde ya da uygun zamanlarda kaza eder [K56]. Kurul, ilke olarak insanın ibadetlerini engelleyecek ağırlıkta işlerde çalışmasının ya da çalıştırılmasının doğru olmadığını, ancak kişisel veya toplumsal zorunlulukların bunu gerektirebildiğini de belirtir [K56].

Ailesinin geçimini sağlamak için ağır işte çalışmak zorunda olan ve oruç sağlığına zarar veren kişiler için Kurul şu görüşleri aktarır: bu kişiler o günlerde oruç tutmayıp sonra kaza edebilir; kaza etme imkânı bulamazlarsa her gün için fidye verirler [K150].

Günlük işler mazeret sayılır mı?

Kurul’a göre çok ağır olmayan günlük işlerde çalışmak, orucu bırakmak için bir özür değildir [K150]. Ramazan orucu ergenlik çağına ulaşmış ve akıl sağlığı yerinde her Müslümana farzdır ve mazeretsiz tutmamak büyük günahtır [K150].

Kurul, fakihlerin oruç tutmama ruhsatını Kur’an ve Sünnet’te sayılan sebeplerle sınırlı tutmayı tercih ettiğini, her zorlukta oruç tutulmayabileceğini söylemekte temkinli davrandıklarını da hatırlatır [K56].

Spor müsabakaları ve seçmeler

Milli takım seçmeleri ve turnuvalar nedeniyle oruç tutmakta zorlanacağını söyleyen genç bir sporcu hakkındaki soruya Diyanet TV’nin “Diyanet’e Soralım” programında cevap veren Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı Mehmet Kapukaya, oruç tutmamayı mübah kılan hâller arasında hastalık, yolculuk, kadınların özel hâlleri ve başka iş bulamayıp çok ağır işte çalışmak gibi durumları saymış; spor karşılaşmalarının bunlar arasında yer almadığını sözlü olarak ifade etmiştir (DİYK Uzmanı Mehmet Kapukaya, Diyanet TV, 03.04.2023) [T306] [T307]. Bu bilgi bir Kurul kararı ya da yazılı fetva değil, Kurul uzmanının programda verdiği sözlü bir cevaptır.

Oruçluyken iş sırasında zorlanmak

Oruç İlmihali’ne göre oruca başlamış kişi, çalıştığı iş sırasında sağlığı bozulacak ölçüde zorlanırsa orucunu bozabilir; böyle geçerli bir mazeret olmadıkça bozamaz [P2].

İslam İlmihali, oruçlunun kendisini zayıf düşüreceği kanaatine vardığı ağır bir işte çalışmasını mekruh sayar; zayıf düşürmeyeceği kanaatindeyse mekruh olmadığını belirtir [P3].

Çalışma koşullarınızın, örneğin sıcakta ya da uzun saatler ağır bedensel iş yapmanın, oruçluyken sağlığınızı nasıl etkileyeceği konusunda bir endişeniz varsa doktorunuza danışın.

Yaşlılar

Kurul’a göre oruç tutamayacak kadar yaşlı olan kişi oruç tutmaz, yerine fidye verir [K56]. İyileşme umudu olmayan hastalar da aynı hükme tabidir [K56]. İslam İlmihali bu kişileri, bedeni günden güne zayıflayan ve oruca dayanamayan, iyice yaşlanmış kimseler olarak tarif eder; sonradan da kaza edemeyecekleri için tutamadıkları her gün yerine fidye verirler [P3].

Yaşlılık gibi oruç tutmaya engel olan durum ölünceye kadar sürecekse her gün için bir fidye verilir; engel geçiciyse oruçlar sonra kaza edilir [K151].

Uzun günlerde tutamayan yaşlılar

Oruç Sıkça Sorulanlar’a göre günler uzun olduğu için oruç tutamayan yaşlı ya da hasta kişi, kısa günlerde oruç tutabiliyorsa tutamadığı oruçları kısa günlerde kaza eder [P1]. Bu durumda önceden verdiği fidyeler sadaka sayılır [P1].

Fidye verdikten sonra oruç tutabilecek hâle gelmek

Oruç tutmaya gücü yetmeyen yaşlı, sonradan tutabilecek duruma gelirse, fidyesini vermiş olsa bile Hanefîlere göre tutamadığı oruçları kaza eder; daha önce verdiği fidyeler nafile sadaka sayılır [K62].

Fidye kime verilir?

Oruç fidyesi, fitrede olduğu gibi, veren kişinin bakmakla yükümlü olmadığı yoksul Müslümanlara verilir [K160]. Kurul’a göre:

• Kişi fidyesini anne, baba, dede, nine gibi üst soyuna ve çocuk, torun gibi alt soyuna veremez [K160].
• Eşler de birbirlerine fidye veremez [K160].
• Kardeş, amca, dayı, hala, teyze ve bunların çocukları ile gelin, damat, kayınpeder ve kayınvalide gibi akrabalara, zengin değillerse fidye verilebilir [K160].

Fidyeler Ramazan’ın başında, içinde ya da sonunda verilebilir; tamamı tek bir yoksula da, ayrı ayrı yoksullara da verilebilir [K62]. Kurul, bir günlük fidyenin bölünmeden tek bir yoksula verilmesini daha uygun bulmakla birlikte, bölünerek birkaç yoksula verilmesini de caiz görür [K226].

Bir oruç fidyesi, bir fıtır sadakası miktarıdır [K56]. Bu sayfada tutar verilmiyor; Diyanet o yılın tutarını açıkladığında tutar sitede ayrıca yayınlanacak. Fidye verecek gücü olmayan kişilerin durumu hastalıkta oruç sayfasında anlatılıyor.

Hasta bakanlar

İslam İlmihali’ne göre hastaya bakan kişi de, belli bir şartla, hasta gibi oruç tutmayabilir [P3]. Şart şudur: hastaya bakmak zorunda olan kişi oruç tutarsa zayıf düşüp gerekli bakımı yapamayacak ve bu yüzden hastanın hayatı tehlikeye girecektir [P3]. Böyle bir tehlike yoksa ve kişinin gücü yetiyorsa orucunu tutması gerekir, ertelemesi doğru olmaz [P3]. Bu ruhsatla tutulamayan oruçlar sonradan ilk fırsatta kaza edilir [P3].